Pamięci Buzziego - jednego z bohaterów niniejszego artykułu, który zmarł 12 sierpnia 2021 roku.

Przyczyny występowania agresji wewnątrzgatunkowej mogą być bardzo różne - nie zawsze będą one oczywiste i łatwe w rozpoznaniu. Niemal zawsze jest to zbiór czynników, a nie tylko jedna przyczyna.

Możliwe przyczyny nadmiernej agresji wewnątrzgatunkowej:

  1. Braki socjalne we wczesnym rozwoju spowodowane brakiem matki, brakiem rodzeństwa, zbyt wczesnym oddzieleniem od matki i rodzeństwa, odchowem miotu w izolacji od ludzi i domowych dźwięków, zwierząt czy świata zewnętrznego.
  2. Późniejsze braki socjalne spowodowane niewłaściwym prowadzeniem szczenięcia w nowym domu - zbyt skrupulatną kwarantanną, nadmiernie protekcjonalnym podejściem (np. unikaniem wszystkiego czego szczenię mogłoby się wystraszyć), czy mieszkaniem w miejscu o bardzo ograniczonej liczbie bodźców (np. w domu pod lasem, kojcu z tyłu domu).
  3. Frustracja 

- spowodowana niewłaściwym operowaniem smyczą przez opiekuna (zbyt wczesne skracanie smyczy i przyciąganie psa do siebie na widok innego psa, podchodzenie do psów na napiętej smyczy, pozwalanie pupilowi na „dowleczenie” opiekuna do innego psa)

- spowodowana niewłaściwym sposobem zapoznawania psa z innymi psami (brak dbałości o obniżenie emocji pupila przed zezwoleniem na bliskie spotkanie z innym psem, tworzenie nerwowej atmosfery poprzez przebywanie zbyt blisko poznających się psów i próby sprawowania kontroli, lęk przed kontaktem pupila z innym psem odczuwany przez opiekuna, zezwalanie na zbyt natarczywy kontakt/zabawę, gdzie jeden pies ciągle skacze po drugim, goni go, przygważdża do ziemi, kopuluje)

- spowodowana zbyt dużym zagęszczeniem psów na danej powierzchni (psy stłoczone w ograniczonej przestrzeni mogą mieć trudności z odpoczywaniem, mogą być zbyt zmęczone swoją ciągłą, zbyt bliską obecnością a przez to bardziej drażliwe, łatwiej wdawać się w bójki, częściej konkurować o zasoby)

- spowodowana nieprawidłowym zarządzaniem zasobami (człowiek, przysmaki, zabawki) przez opiekuna - gdy pomijane są pierwsze symptomy agresji zaborczej, gdy przysmaki, zabawki zostają skojarzone ze zbyt dużym pobudzeniem, gdy wydzielane są niesprawiedliwie lub jeden pies notorycznie kradnie drugiemu jego przysmaki/zabawki, a także gdy podczas zabaw i pieszczot brak jest obserwacji oraz prawidłowego odczytywania sygnałów wysyłanych przez psy i poziomu ich pobudzenia

4. Braki treningowe, wychowawcze - pies, który ma nieprawidłowe nawyki i braki w zakresie posłuszeństwa i współpracy z opiekunem jest trudniejszy w kontrolowaniu, nie potrafi panować nad emocjami, rezygnować i wycofywać się z trudnego dla niego kontaktu, a opiekunowi brakuje narzędzi do zmiany emocji i hamowania niepożądanych zachowań zwierzęcia.

5. Niezaspokojone potrzeby - zwierzę, które ma niezaspokojone potrzeby właściwe dla swojego gatunku, ma obniżoną zdolność do nawiązywania prawidłowych relacji (może być nadmiernie pobudzone kontaktami z innymi osobnikami przez co może być przez nie odbierane jako zagrożenie), a jednocześnie jest bardziej drażliwe i na próby dystansowania przez inne zwierzę może odpowiadać agresją.

6. Zmiany hormonalne/status hormonalny - zarówno hormony płciowe jak i inne mogą mieć znaczący wpływ na poziom agresji.

- Testosteron - przyspiesza, intensyfikuje i wydłuża czas trwania reakcji agresywnych (O’Heare, 2009). Ma swój udział w zachowaniach takich jak ucieczki w poszukiwaniu samic (nie tylko w okresie rujowym), znaczenie moczem oraz wspinanie się i ruchy kopulacyjne. (Łapińska, 2018) Niedobór testosteronu u samców może powodować agresję o podłożu lękowym, zaś jego nadmiar agresję zaborczą i/lub terytorialną. Więcej o wpływie kastracji na zachowanie i zdrowie opisałam w 8 części cyklu, o kastracji jako metodzie walki z problemami behawioralnymi. 

- Hormony tarczycy - niedoczynność tarczycy (bardzo częsta u psów), a więc niedobór hormonów tarczycowych ma znaczący wpływ na behawior zwierzęcia, w tym często na wzrost agresji. (Horwitz, Mills, 2016) Należy pamiętać, że może ona być spowodowana przez stan zapalny, guz gruczołu tarczowego lub być konsekwencją innych schorzeń a tym samym wiązać się z bólem. Ból z kolei może być wystarczającym powodem do zachowań agresywnych. Nadczynność tarczycy u psów niemalże nie występuje.

- Hormony produkowane przez nadnercza (np. kortyzol-) - nadczynność kory nadnerczy (zespół Cushinga) - choroba wyraźnie pogarsza samopoczucie psa i jego kondycję, czyni go bardziej podatnym na choroby (P. Case, 2010) ma swoje odzwierciedlenie również w zmienionej budowie ciała, która może powodować problemy z poruszaniem się. (Gójska-Zygner O., 2016). Zwierzę takie mając świadomość swojej słabości i zmniejszonych możliwości ucieczki, może częściej uciekać się do agresji dystansującej. Zwiększenie apetytu w efekcie zwiększonego stężenia kortyzolu we krwi, może przyczyniać się do agresji związanej z kontrolą zasobów pokarmowych.

Również przypadłość odwrotna: niedoczynność kory nadnerczy (Choroba Addisona) może mieć podobne odzwierciedlenie w zachowaniu psa. Psy cierpiące na tę chorobę mogą mieć szereg różnorodnych objawów właściwych dla innych chorób, np. chorób serca, zatruć, chorób stawów. Towarzyszą jej trudne do przewidzenia, okresowe poważne spadki samopoczucia. Jednego dnia czują się bardzo dobrze, a następnego mogą być bardzo słabe, obolałe, apatyczne a nawet tracące przytomność, umierające (tzw. przełom nadnerczowy). Nie trudno sobie wyobrazić, że chory na Addisona pies będący w spadku formy może mieć duże trudności w kontaktach z innymi psami i może sobie ich nie życzyć. (obserwacje własne: W czerwcu 2021 roku, jednego z bohaterów cyklu, Buzziego, zaatakowała wyżej wymieniona choroba. W tym przypadku nie wpłynęła ona na wzrost agresji, jednak na tyle osłabiła psa i pogorszyła jego wydolność, że konieczne stało się zapewnienie częstszego niż do tej pory odpoczynku od innych czwornogów).

- Serotonina - psy z niedoborem serotoniny mają większą skłonność do zachowań agresywnych, nie ostrzegają przed ugryzieniem i gryzą mocno (Lindsay, 2000). Serotonina wraz z noradrenaliną, dopaminą (przygotowuje do reakcji obronnych (O’Heare, 2009)) i GABA są odpowiedzialne za uczucie strachu, które bardzo często przyczynia się do występowania reakcji agresywnych (Kudła, 2017).

7. Różnice w aktywności/sposobie bycia - psy różnią się między sobą poziomem energetycznym i sposobem rozładowywania energii. Będą one inne u psów ras północnych, inne u molosów, inne u ras ozdobnych itp. Ponadto inną aktywność będzie prezentował szczeniak, inną pies dorosły, czy senior. Zdarza się, że te różnice są tak duże, że jedno ze zwierząt nie może znieść ciągłych zaczepek i dokazywań drugiego i traci panowanie nad sobą lub bardziej aktywny pies nie tylko nie reaguje na sygnały dystansujące, ale i sfrustrowany dopuszcza się ataku na odmawiającego zabawy towarzysza. Z pozoru niewinne nagabywania do zabawy, mogą przerodzić się w niebezpieczną kłótnię.

8. Morfologia (budowa) psa (wielkość, różnice w długości pyska itp.) - bardzo małe psy, mogą bać się dużych na tyle, by asekuracyjnie reagować nadmierną agresją. Z kolei duże psy w niektórych sytuacjach mogą traktować bardzo małe psy jak ofiary i przełączać się na tzw. agresję łowiecką, choć nie będącą w gruncie rzeczy agresją, to jeszcze bardziej niebezpieczną. Może się to przytrafić gdy mały pies panicznie się przestraszy i miota się w amoku, albo w trakcie zabawy zacznie piszczeć podobnie jak atakowana ofiara przemykając niespodziewanie w zaroślach, nawet jeśli na co dzień jest on akceptowany. Zagrożenie niosą również inne różnice morfologiczne: brachycefalia, bardzo krótki ogon lub jego brak, brak uszu, bardzo bujne owłosienie. Komunikacja psów o tych cechach może być niepełna i błędnie rozumiana przez inne psy. Przykładem tego jest częste odbieranie charczenia brachycefalicznych ras (związanego z trudnościami oddechowymi) jako warczenia, co może prowadzić do konfliktów.

9.  Problemy zdrowotne któregoś z psów - psy, choć wiodą dość bezpieczne i beztroskie życie u boku człowieka, wciąż w mniejszym lub większym stopniu instynktownie reagują niepokojem na to, co nietypowe. Unikają też okazywania słabości i zdarza się, że próbują eliminować słabsze, chore osobniki. Jest to mechanizm, który w życiu na wolności chroniłby grupę przed atakami większych drapieżników. Osobniki słabe i chore mogą przyciągać takowe, ponadto spowalniają grupę. Zwierzęta te są w stanie za pomocą węchu rozpoznawać nawet subtelne zmiany w organizmach innych osobników, zatem często wiedzą, że coś złego się dzieje, jeszcze zanim jest to zauważalne dla ludzi. Psy bardziej narażone na ataki ze strony innych psów to w szczególności psy chore na epilepsję i inne zaburzenia neurologiczne. Problemy ze strony Ośrodkowego Układu Nerwowego często wiążą się z nietypowym zachowaniem, którego chore zwierzę nie kontroluje, a drugie ma trudności z dopasowaniem do znanych i zrozumiałych naturalnych wzorców zachowań, zatem może traktować jako istotne zagrożenie, np. nietypowe ruchy głową, bezwiedne kłapanie pyskiem, zataczanie się, przewracanie, kręcenie się w kółko, czy charakterystyczne dla epilepsji silne wstrząsy.

Działa to również w drugą stronę. Chory pies nie tylko jest bardziej narażony na ataki ze strony innych psów, ale i sam może częściej wysyłać sygnały agresywne. Poczucie słabości, ból, czy dyskomfort często prowadzą do asekuracyjnego odstraszania innych psów i niechęci do kontaktu. Takie zwierzę jest bardziej drażliwe, łatwiej wdaje się w konflikty, a nawet nieumyślnie je prowokuje. Będzie się to tyczyło również zwierząt dotkniętych jakąś formą niepełnosprawności.

10. Stan skrajnego zaniedbania: np. inwazja pasożytów zewnętrznych i/lub wewnętrznych, anemia, awitaminoza, choroby jamy ustnej, choroby skóry, nieleczone choroby i alergie, niedożywienie w okresie wzrostu a także doświadczenie przemocy w przeszłości, wpływając destrukcyjnie na organizm, wpływają również na zachowanie zwierzęcia i mogą sprzyjać występowaniu agresji. 

11. Traumatyczne doświadczenia - jeśli zwierzę przeżyło atak ze strony innego osobnika związany z poważnymi ranami, bólem lub choćby dużym strachem, może obawiać się kontaktu z psami podobnymi do atakującego bądź nawet ze wszystkimi psami. Antycypując atak i chcąc odstraszyć potencjalnego napastnika, mogą prezentować nadmierną agresję i tym samym prowokować do konfliktów. Psy po takich traumatycznych zdarzeniach mogą również przyjmować postawę odmienną i zachowywać się jak ofiara, uciekając, piszcząc, odskakując w panice, co może prowadzić do uruchomienia w drugim osobniku opisanego wyżej niezwykle niebezpiecznego zachowania łowieckiego.

12. Wyuczone zachowania - uciążliwe pasienie jednego psa przez drugiego i naruszanie jego przestrzeni osobistej może doprowadzić do utraty kontroli nad emocjami psa zaganianego, co w połączeniu z wysokimi emocjami psa zaganiającego daje warunki sprzyjające konfliktowi. Długotrwałe oszczekiwanie się psów przez ogrodzenie również wiąże się z silnym pobudzeniem emocjonalnym, a skojarzenie widoku danego psa z owymi wysokimi emocjami może prowadzić do natychmiastowego podjęcia walki podczas spotkania bez ogrodzenia. Zdarza się, że psy z różnych względów uczą się odczuwać strach przed sobą nawzajem. Taki wyuczony strach może znacznie obniżać progi reakcji. Podobnie dzieje się, gdy pies prezentuje nadmiernie submisywne zachowania w stosunku do spotykanych psów, niezależnie od komunikatów przez nie wysyłanych. Gdy pies prezentujący submisję uporczywie próbuje lizać drugiego po pysku czy ostentacyjnie wywracać się mu pod nogi w geście odsłaniającym słabiznę, kiedy ten stara się unikać kontaktu, może stać się obiektem agresji z rozdrażnienia.

13. Czynniki genetyczne - skłonności do zachowań agresywnych mogą być przekazywane w genach, podobnie jak strachliwość, która zwiększa prawdopodobieństwo ich występowania. Genetycznie uwarunkowane są również zachowania łowieckie, które mogą być błędnie ukierunkowane na osobniki tego samego gatunku. Cechy przekazywane w genach bardzo słabo lub wcale dają się modyfikować treningiem. 

14. Dieta - ma na tyle istotny wpływ na zachowanie, że trudno ująć to w krótkim punkcie - jednak warto pamiętać na przykład, że nadpodaż białka może obniżać próg reakcji (O’Heare, 2009), sprawiać, że zwierzę jest bardziej pobudliwe, a jego reakcje są gwałtowniejsze. Zaburzenie składników odżywczych w organizmie w efekcie żywienia pokarmem słabej jakości może nieść ze sobą szereg konsekwencji behawioralnych, np. obniżona wartość witaminy B12 może powodować występowanie zachowań agresywnych, gdyż jest to jedna z witamin odpowiedzialnych za poprawne funkcjonowanie układu nerwowego. (Berwid, 2016).

Prawdopodobne przyczyny wystąpienia agresji w opisywanym przypadku

a) Brak wystarczających kompetencji socjalnych

Ponieważ oba psy urodziły się w warunkach, w których nie przykładano wagi do ich prawidłowego rozwoju psychicznego i nie prowadzono socjalizacji – relacje z własnym gatunkiem były u nich zaburzone przez brak umiejętności prawidłowego komunikowania się z innymi psami.

b) Frustracja

Niezaspokojone w odpowiednim stopniu potrzeby psów (zaburzony indeks potrzeb) powodowały frustrację prowadzącą do nadmiernej ekscytacji innymi osobnikami młodszego psa, oraz rozdrażnienia i nadmiernej ekscytacji spacerami starego psa.

c) Negatywne doświadczenia z przeszłości

Rany odniesione przez Dżekiego skutkiem przeszłych konfliktów z psami i związany z nimi ból doprowadziły do antycypacji (przewidywania) nieprzyjemnych następstw kontaktu z innymi przedstawicielami swojego gatunku. Ponieważ próby uniknięcia kontaktu poprzez prezentowanie zachowań agresywnych przynosiły oczekiwany efekt (zwiększano dystans) agresja nasilała się.

d) Nieświadome wzmacnianie niewłaściwych zachowań

Nieposiadający wystarczającej wiedzy opiekunowie nieświadomie wzmacniali agresję psa poprzez niewłaściwe reakcje na jego ataki, takie jak uspokajanie pieszczotą, udzielanie mu nietrafionego wsparcia, krzyk, brak kontroli nad własnymi emocjami.

e) Znaczna różnica wieku

Zestawienie psów tak bardzo różniących się wiekiem nie jest najlepszym wyborem ze względu na zupełnie inne potrzeby i poziom aktywności (choć przekierowując młodsze zwierzę na rozładowywanie energii w inny sposób, by nie czuło nieustannej potrzeby kontaktu i zabawy ze starszym, można osiągnąć zadowolenie i harmonijne życie obu psów).

f) Znaczna różnica wielkości pomiędzy psami

Mnogość różnic w wyglądzie i sposobach komunikacji między rasami nie pozostaje bez znaczenia dla ich relacji (Kudła, 2012). Jeżeli szczenię nie było intensywnie socjalizowane z psami wyglądającymi inaczej niż matka i rodzeństwo, duża różnica wielkości może utrudniać mu identyfikację drugiego osobnika jako przedstawiciela tego samego gatunku (Wierzba, 2013) i zawarcie przyjaznej i bezpiecznej dla obu stron relacji.

Duża różnica wielkości zwiększa ryzyko wystąpienia zachowania łowieckiego dużego psa względem małego (American Society for the Prevention of Cruelty to Animals). Ponadto, jak pisze Stanley Coren (2006) – istnieją różnice w zakresie sygnałów wysyłanych przez psy przypominające wyglądem wilka, w stosunku do psów o mniej przypominającym wilka (bardziej szczenięcym) wyglądzie.

g) Warunki bytowe utrudniające prawidłowe funkcjonowanie psów: 

Mała przestrzeń do mijania się w odległości pozwalającej na unikanie konfliktów, stała izolacja, brak porozumienia między członkami rodziny i nerwowa atmosfera w domu, brak pełnego zaangażowania w terapię psów ze strony członków rodziny.

Inne czynniki mogące wpływać na wystąpienie agresji wewnątrzgatunkowej

a) Brak kastracji

Kastracja - usunięcie gonad (u osobników męskich - jąder), a tym samym obniżenie poziomu testosteronu (Kołodziejska-Lesisz, 2015), może mieć wpływ na częstotliwość występowania zachowań agresywnych oraz ich nasilenie i w wielu przypadkach jest jedną ze skutecznych metod wspomagających terapię behawioralną. Zabieg ten może ułatwić modyfikację zachowania psa bez względu na jego wiek, chociaż należy brać pod uwagę, że im starszy pies, tym mocniej utrwalone może być zachowanie i tym dłuższą ma historię wzmocnień.

b) Brak lewego oka u Dżekiego

Oko usunięte w wyniku urazu mechanicznego. Możliwe gorsze szacowanie perspektywy i głębi mogło przyczynić się do wystąpienia problemów w momentach nagłego pojawiania się psów.

c) Zespół zaburzeń poznawczych (CDS – Cognitive Dysfunction Syndrome)

Może wpływać na trudności komunikacji wewnątrzgatunkowej i nasilać

problem nadmiernej agresji. Szerzej wyjaśnię to zagadnienie w kolejnych częściach cyklu.

"Dałeś impuls, by powstał Skylos... Dzisiaj jakaś iskra we mnie zgasła" - autorka, 12.08.2021
Aby wyświetlić komentarze potrzebujemy użyć ciasteczek
Aby strona działała poprawnie, wykorzystujemy pliki cookies. Umożliwia nam to korzystanie z narzędzi marketingowych i analitycznych. Kliknij „akceptuję”, jeżeli zgadzasz się z naszą polityką cookies .